Terwijl Den Haag nog rekent aan zetels en mogelijke coalities, ligt de echte verdelingsvraag elders: wie krijgt toegang tot onze schaarse energie?
Wind op zee en groene ambities wekken de indruk van overvloed, maar energie wordt de nieuwe beperkende factor van onze economie. Wie het nationale energiebudget inzet zonder te sturen op toegevoegde waarde per kilowattuur, verzwakt het verdienvermogen van morgen.
Want niet alle industrie is gelijk. Sommige sectoren leveren per kilowattuur vele malen meer op dan andere. De machinebouw genereert ruim honderd keer zoveel bbp per kilowattuur als de basismetaal. Toch gaan subsidies, netcapaciteit en beleidsaandacht grotendeels naar de grootverbruikers van gisteren. Elke megawattuur die daar verdwijnt, ontbreekt voor innovatieve bedrijven met hoge waardecreatie.
Intussen wachten 14.000 aanvragen op een netaansluiting, samen goed voor 47 gigawatt. Hightechbedrijven als ASML, Thermo Fisher en BKB Precision lopen vast. Maar ook talloze mkb-maakbedrijven blijven steken in de wachtrij. Zo blokkeren we de groei van sectoren die Nederland concurrerend houden.
Energieovervloed is een illusie
Wind op zee lost dit niet op. Windstroom komt niet altijd wanneer de industrie draait, het net zit vol en opslag blijft duur. Ook kernenergie biedt geen uitweg: met bouwkosten van 20 tot 30 miljard euro en een oplevering eind jaren dertig komt nieuwe capaciteit te laat en te duur. Bovendien: landen met overvloedige zon of waterkracht, zoals Spanje en Noorwegen, houden structureel goedkopere energie.
De energie-intensieve industrie wortelde hier dankzij Gronings gas. Met het einde van die bron vervalt het fundament onder bulkproductie. De toekomst ligt bij sectoren die per kilowattuur meer waarde opleveren.
Leren van de tuinbouw
De hortisector toont hoe zo’n transitie eruitziet. Bulkproductie van tomaten en paprika’s verschoof naar landen met goedkope energie en arbeid. Nederland ontwikkelde zich tot hightech-koploper in kennis, genetica en automatisering. Minder volume, meer waarde per vierkante meter én per kilowattuur. Die omslag is ook nodig in de energie-intensieve industrie.
Een innovatiebeleid dat energie-efficiëntie centraal stelt, verbindt drie nationale opgaven: de energietransitie, het verdienvermogen en het oplossen van netcongestie. Door beleid en subsidies te koppelen aan toegevoegde waarde per kilowattuur, stimuleren we technologieën die CO₂ reduceren én economische kracht versterken. Zo wordt de energietransitie geen kostenpost, maar concurrentiestrategie.
De uitdaging
Natuurlijk biedt de energie-intensieve industrie banen, ondersteunt clusters en borgt strategische autonomie. Maar dat is geen reden om niet te kiezen. Industriële clusters kunnen transformeren naar hoogwaardiger, kleinschaliger productie. Strategische autonomie vraagt niet om bulkproductie voor export, maar om de basis voor eigen hoogwaardige sectoren. Staal en chemicaliën voor de machinebouw, medtech en semiconductor-industrie: strategisch. Primaire materialen voor de wereldmarkt: energieverspilling.
En banen zonder toekomst vasthouden is niet sociaal, het is uitstel van pijn. Zonder strategische keuzes blijven we hangen in een status quo die noch de energietransitie helpt, noch ruimte biedt aan toekomstig verdienvermogen.
Nederland hoeft zijn industrie niet op te geven. Maar we moeten investeren in activiteiten waarin we uniek zijn: kennisintensieve, moeilijk kopieerbare productie. Hightech in plaats van hoogoven. Precisiemechanica in plaats van primaire grondstoffen.
Tijd voor keuzes
Het kabinet moet drie stappen zetten. Ontwikkel per energie-intensieve sector een transitiepad met duidelijke keuzes binnen drie jaar: transformeren naar hoogwaardiger productie, specialiseren in nichetoepassingen, of gecontroleerd afbouwen.
Maak energie-efficiëntie, toegevoegde waarde per kilowattuur, tot expliciet criterium bij het toekennen van subsidies, netcapaciteit en vergunningen. Stop met publieke steun aan uitbreiding van laagwaardige bulkproductie die geen toekomstig concurrentievoordeel oplevert.
En creëer een sanerings- en transformatiefonds voor sectoren die noch kunnen transformeren naar hoogwaardige productie, noch strategisch noodzakelijk zijn, gekoppeld aan herscholing en regionale herontwikkeling. Alleen zo komt ruimte vrij voor nieuwe bedrijvigheid.
De vraag is niet hoeveel energie we opwekken, maar wat we ermee doen. De formatie bepaalt of we energie blijven verdelen naar het verleden, of durven investeren in de toekomst. Wie wil dat Nederland ook na de gasbubbel een welvarend industrieland blijft, moet nu kiezen voor waarde, niet voor volume.
ir. Gigi van Rhee MBA onderzoekt en adviseert via Stratelligence over complexe maatschappelijke opgaven zoals de energietransitie en duurzame economie.
